2. iran islam inqilabının siyasi - ideoloji lideri, müasir dövr islam aləminin tanınmış din xadimi, mütəfəkkir.
1904 - cü ildə iranın qum vilayətinin xomeyn əyalətində anadan olan ruhullah musəvi xomeyni əslən hindistanlı olub, pəncab xalqının nümayəndəsidir. məhəmməd peyğəmbərin nəslindən olduğu üçün seyyid adlandırılmışdır.
uzun müddət qum elmi hövzəsinə rəhbərlik etmiş, 60 - cı illərdə şah rejiminin siyasətinə etiraz edərək xalqı islam inqilabına çağırmışdır. onun tələbələrinin qum və başqa şəhərlərdə keçirdiyi mitinqlər ümumiran səviyyəsinə qalxdıqdan sonra şahın hədəfində olan xomeyni ölkədən sürgün edilmiş, əvvəlcə iraqa deportasiya edilmiş, sonra isə iran rejiminin təzyiqi ilə iraq hakimiyyəti tərəfindən türkiyəyə çıxarılmışdır. uzun müddət bursa şəhərində yaşayan xomeyni şəhərin əsas məscidlərində xütbələr oxumuş, şiə olsa da mühafizəkar islamçılar tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır. milli görüş hərəkatının hakimiyyətdə olduğu 1973 - 1974 cü illərdə n. ərbakan tərəfindən müdafiə edilmiş, lakin s. dəmirəlin təzyiqi ilə tezliklə türkiyədən də çıxarılıb fransaya sürgün edilmişdir. fransa hökumətinin təzyiq və əngəlləmələrinə rəğmən fəaliyyətini davam etdirən xomeyni mühacir iranlıları ətrafına toplamış, iran inqilabının xarici dayağını hazırlamışdır
bu dövrdə iranın özündə vəziyyət kəskinləşmiş, pəhləvi sülaləsinin imperiyalist hakimiyyəti, postmodern - antiislami siyasəti, israil və qərb dünyası ilə yaxınlığı xalqı inqilaba sövq etmişdir.
iraqda sürgündə ikən böyük oğlu iran şah rejiminin xüsusi xidmət orqanları olan savak tərəfindən qətlə yetirilmişdir.
fransada jan pol sartr və əli şəriəti ilə görüşən xomeyni islamın həqiqi mahiyyəti, islamın azadlıq və demokratiyaya dayana təməlləri üzərində dayanmış, xalis islama əsaslanan hökumətin qurulmasına tərəfdar olduğunu bildirmişdir.
1979 - cu ilin martında fransada yaşayan iranlı, əsasən cənubi azərbaycanlı iş adamlarının, iran səfirliyindəki demokrat yönümlü diplomatların dəstəyi ilə irana gəlmiş, beləcə 2500 illik şah imperiyası dağılaraq respublika sistemi qurulmuşdur.
xomeyni siyasi hakimiyyəti ələ keçirməmiş, lakin dini lider olaraq üstün mövqeyini saxlamışdır. ilk illərdə kommunist və liberal - demokratik iran ziyalılarını iran hökumətini formalaşdırmaq üçün görəvləndirmiş, onun göstərişi ilə çoxpartiyalı parlament sistemi, çoxpartiyalı seçkili bələdiyyə sistemi bərqərar edilmişdir.
şəriət tətbiq edilməmiş, dövlət idarəsinin dünyəvi modeli saxlanmışdır. ilk iki prezident seçkilərində xomeyni şəxsən kommunist - tudə partiyasının namizədini müdafiə etmiş, islamçılara seçkidə namizəd göstərməməyi tövsiyyə etmişdir. mehdi bazərqan, bəni əsdr, əli rəcai kimi sekulyar təfəkkürlü insanları dəstəkləməyə çağırmışdır.
iranda gedən demokratikləşmə prossesi tezliklə əhəmiyyətsizliyini büruzə vermiş, sekulyaristlərin xəyanəti islam camiəsini hərəkətə keçirmişdir. xomeyni 1982 - ci ildən aktiv siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşmış, elə həmin ildən ayətullah xameneyinin rəhbərliyi ilə islamçılar hakimiyyətə gəlmiş, parlamentar sistem ləğv edilmiş, şəriət qaydaları tətbiq edilmiş, xomeyninin təsiri ilə qeyri fars etnik ünsürlərə və iranın ən böyük xalqı olan azəri xalqına qarşı yaradılan şəffaf mühit limitlənmişdir.
xomeyni c. heyətin təklif etdiyi türk dilində mədrəsə sistemini müsbət qarşılasa da dini çevrənin başqa rəhbər nümayəndələri bu layihəyə əngəl yaratmışdır.
iran - iraq müharibəsi illərində xomeyni xalqı ümumxalq cihadına çağırmış, isral işğalına qarşı hizbullah təşkilatını, qüds ordusunu yaratmışdır.
iranda milli istehsalın və iqtisadiyyatın inkişafı üçün yeni modellər hazırlanmasına çağıran xomeyni iranın istehlak məhsulları baxımdan qərbdən asıllığının azalmasının önəmini vurğulamışdır.
xomeyni 1990 - cı ilin fevral ayında vəfat etmiş, cənazə mərasiminə 13 milyon insan qatılaraq dünya rekoru vurulmuşdur.
xomeyninin siyasi - ideoloji təsiri digər islam ölkələrində də hiss edilmiş, pakistan, iraq, türkiyə, bəhreyn, misirdə islami hərəkat genişlənmişdir.
türkiyədə həm milli görüş hərəkatı, həm də kürdlərin hizbullah hərəkatı xomeyni idealogiyasından təsirlənmişdir.